در مقاله ای که پیش رو دارید، نگارندگان با در نظرداشت پژوهش های پیشین درباره اثرپذیری ملک الشعرای بهار از قرآن، حدیث، امثال، حکم و متون نظم عربی و به روش توصیفی - تحلیلی، نویافته های خود را در این باره با سامانی دیگر نمایانده اند. در این راستا، نتایج جست وجو در سرچشمه های عربی برخی از سروده های بهار و انواع بهره برداری های وی از ادب عربی در سه بخش همسانی های شعر بهار با شعر عربی، تمثل به امثال و حکم عربی و ترجمه منظوم شعر عربی عرضه گشته است. از مهم ترین یافته های جستار حاضر، می توان به این نکته اشاره کرد که اثرپذیری بهار از ادب عربی غالبا با ابتکار و نوآوری و بازسرایی همراه است و به هیچ روی، بوی تقلید از آن استشمام نمی شود و به همین سبب، بازشناسی نمونه های فراگیری او بسیار دشوار است.

نویسندگان در این مقاله سعی دارند به معرفی تعدادی از نامداران کرمان در ادب عربی بپردازند. اقلیم کرمان، دارای پیشینه  ارزشمندی در ادبیات و علوم انسانی می باشد، سهم بزرگان کرمان در پهنه ادبیات فارسی و دیگر علوم، تا حدود زیادی روشن است، اما سهم بزرگان آسمان علم و ادب کرمان در زبان و ادب عرب، پوشیده مانده است. از آنجمله اند بزرگان و نامدارانی همچون، ابوالکفاه معمربن علی کرمانی (اوایل قرن ششم) بدیع الزمان کرمانی (اواسط قرن ششم) تاج القرا محمودبن حمزه کرمانی (سال 500 هجری) ناصرالدین مکرم بین علا کرمانی (اواخر قرن پنجم) و ناصح کرمانی (اوایل قرن ششم). اینان در زمره کسانی هستند که بکلی ناشناخته مانده اند. این مقاله سعی در معرفی آنها و آثار بر جای مانده از ایشان دارد

پس از آنکه قوم عرب، سلطه سیاسی خویش را به بهانه اسلام، بر ملّت ایران تحمیل نمود؛ زبان عربی نیز جای خود را در میان طبقات مختلف مردم، مخصوصاً شیفتگان تعالیم قرآن و اسلام، که منادی وحدت، برابری، عدالت و مساوات بود، گشود؛ به طوری که کمتر آثار علمی، تاریخی، دینی و اخلاقی را می توان یافت که در طول پنج قرن نخست اسلام، در این دیار، به زبان عربی تألیف نشده و یا متأثّر از زبان و ادب عربی نبوده باشد. در این گفتار، سعی بر آن شده است تا چگونگی ورود زبان عربی به خراسان بزرگ و عوامل مؤثّر در استمرار حضور این زبان در این دیار پهناور، مورد بررسی قرار گیرد.

"قصه شعری" جلوه ای است از آمیختگی دو هنر سخنوری : شعر و قصه پردازی. در این فن ، شاعر با تکیه بر قدرت الهام و اشاره شعری ، قصه را تا سطح شعر بدیع و برتر ، فرا می برد و دو هنر را در تصویری کامل تر اما واحد که ویژگی های هر دو را منعکس می سازد ، متجلی می کند. برای شکوفایی این هنر در اوج زیبایی و پختگی ، اساسی ترین عامل ، قدرت الهام شعری و استعداد روحی شاعر در تصویرگری و اشاره سازی است. در کنار این موهبت ذاتی ، تکیه بر دستاوردهای جدید علوم ، بویژه روان شناسی برای پردازش قصه ای شعری با همه ویژگی های اصلی هر دو فن ، ضروری است. قصه شعری ، صور ، قالب ها ، انواع و موضوعات متنوعی دارد و از این رو برخی انواع آن از عمری دراز به طول عمر شعر عربی برخوردار است و هم از این روست که کمیت قصه های شعری معاصر بسیار قابل توجه است. با این همه ، صور عالی و بدیع داستان شعری که ارکان فنی هر دو هنر را در خود جمع آورده باشد ، در نمونه های ادبیات کهن نایاب و در ادبیات معاصر عرب کمیاب است.

هرگونه داد و ستد فرهنگی و مبادله تجارب و استفاده از ثمرات عقول و افکار از لوازم و ضرورت های حیات معنوی هر ملت اصیل و متمدن و فرهنگ آفرین است که می خواهد در تاریخ استوار و پابرجا و ماندگار باشد. تاثیر متقابل زبان و ادبیات فارسی و عربی از ازمنه باستان امر بدیهی و نشانه پیوند عمیقی است به ویژه بعد از اسلام این ارتباط و تاثیر و تاثر بیشتر و وسیع تر گردیده درباره تاثیر عربی در فارسی کتب و مقالات فراوانی نوشته شده است. اما در زمینه تاثیر فارسی در عربی تحقیق و پژوهش شایان و به سزا به عمل نیامده است و مجال سخن بیشتر و گفتار مفصل تر و تحقیق عمیق تر را نیاز دارد. این مقاله با جمال سعی دارد به موارد زیر اشاره کند: چگونه کلمات و لغات فارسی از پیش از اسلام و بعد از آن وارد زبان عربی شده و اسلوب و نگارش عربی تا چه اندازه تحت تاثیر فارسی قرار گرفته است مضامین حکم و امثال از متون قدیم ایرانی چگونه وارد زبان عربی شده و به چه کیفیت در نظم و نثر عرب به کار رفته است.

شعر به عنوان یکی از انواع سنتی ادب، از دیرباز کانون توجه اندیشه وران، منتقدان ادبی و واژه شناسان بوده است و هر یک از آنان کوشش کرده اند تا در حوزه دانش خود، به کند و کاو درباره جنبه ای از مباحث دامنه دار آن بپردازند. از آنجا که این نوع ادبی، پی آمد و دستاورد کنش و واکنشهای عقلانی و احساسی آفریننده خود، یعنی شاعر است، در بردارنده پاره ای از ویژگیهای انسانی و بلکه آینه تمام نمای او به شمار می آید. با توجه به گستردگی موضوعات مربوط به شعر، تاکنون پژوهشهای گوناگونی درباره آن انجام شده که هر کدام توانسته است بخش محدودی از آن موضوعات را تبیین کنند. از جمله مسایل پر اهمیت نزد محققان ادبی، کیفیت واژگان و چگونگی کاربرد آنها در شعر می باشد. آنچه که موجب این اهمیت گردیده است، از سویی جنبه زیبایی شناختی و نیروی تاثیرگذاری واژه بر مخاطبان و از سوی دیگر گنجایش بالای مجموع واژگان در انتقال مفاهیم ذهنی و عواطف سراینده شعر است.

پا به پای تکوین بلاغت در زبان عربی و پارسی و با این قصد که چیرگی و مهارت در صناعات و محسنات ادبی نموده شود و قدر و قربی برای شاعر فراهم آورد، گروهی از شاعران ایرانی و عرب طرح سرودن قصیده هایی را ریختند که شاعر در هر بیت از آن، آوردن یک یا چند صنعت بدیعی در معنای عام و شامل، عناصر دانش بیان و تا حدی معانی را بر خود التزام می کرد و در واقع فرهنگ مختصری از بلاغت را با سروده خود عرضه می داشت. این قصیده ها که بعدها به «بدیعیه» موسوم شدند، نخست در شعر پارسی و کمی پس از آن در شعر عربی رواج یافت. قصاید بدیعیه در هر یک از این دو زبان ویژگی ها و مشخصه هایی دارند که آن ها را از بدیعیات دیگر باز می نمایاند. این مقاله، ترجمان بدیعیه سرایی در دو زبان پارسی و عربی، سیر تاریخی و بیان تفاوت ها و تشابهات آن هاست.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.